Diễn biến lây lan của virus lở mồm long móng SAT-1 trên thế giới cho thấy Việt Nam cần chủ động giám sát, chuẩn bị kịch bản ứng phó từ sớm.
Chủng virus lở mồm long móng SAT-1, vốn chỉ lưu hành tại khu vực Nam Phi trong nhiều thập kỷ, đang từng bước mở rộng phạm vi sang Trung Đông, châu Âu và Đông Á. Theo ông Facundo Romero, Giám đốc Chiến lược Marketing Công ty TNHH Biogénesis Bagó (Argentina), đây là diễn biến dịch tễ đáng lo ngại bởi đàn gia súc tại nhiều quốc gia mới xuất hiện SAT-1 hầu như chưa có miễn dịch đối với chủng virus này.
Ông Facundo Romero, Giám đốc Chiến lược Marketing, Công ty TNHH Biogénesis Bagó, Argentina. Ảnh: Hoài Thơ.
Ông Facundo Romero chia sẻ, trước đây, serotype SAT-1 của virus lở mồm long móng chỉ lưu hành tại khu vực Nam Phi. Bước ngoặt đầu tiên xảy ra vào năm 2023 khi chủng virus này lần đầu được phát hiện ngoài châu Phi, tại một trạm kiểm dịch ở Qatar. Dù ổ dịch nhanh chóng được khống chế nhưng cho thấy SAT-1 đã bắt đầu vượt ra khỏi vùng lưu hành truyền thống.
Đến đầu năm 2025, SAT-1 tiếp tục xuất hiện tại Trung Đông và được ghi nhận ở Kuwait, Bahrain, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập. Theo ông Facundo Romero, các chủng virus trong hai đợt xâm nhập năm 2023 và 2025 đều thuộc Topotype I.
Tuy nhiên, đầu năm 2026, SAT-1 lại bùng phát tại Lebanon, Iran, Israel và Azerbaijan. Lần này, virus được xác định thuộc Topotype III - khác với các đợt dịch trước. Chủng virus này có quan hệ di truyền với các chủng đang lưu hành tại Thổ Nhĩ Kỳ và có mức độ tương đồng tới 99,5% với chủng virus vaccine BOT/1/77.
Đáng chú ý, tháng 3/2026, SAT-1 lần đầu được phát hiện tại Trung Quốc, đánh dấu sự xuất hiện của serotype này ở Đông Á. Đây được xem là diễn biến đáng lo ngại nhất hiện nay bởi đàn gia súc trong khu vực, trong đó có Việt Nam, hầu như chưa từng tiếp xúc với SAT-1 và chưa có miễn dịch đối với chủng virus này.
Trong bối cảnh đó, Việt Nam được đánh giá là quốc gia có nguy cơ cao do đàn gia súc hiện chưa có miễn dịch đối với serotype SAT-1. Theo ông Romero, việc ứng phó cần được triển khai chủ động, dựa trên đánh giá rủi ro và có sự phối hợp chặt chẽ ở cả cấp quốc gia lẫn khu vực.
Hiện nay, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) cùng Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) đang hỗ trợ các quốc gia Đông Nam Á trong công tác giám sát dịch bệnh, đánh giá nguy cơ và xây dựng kế hoạch ứng phó khẩn cấp đối với SAT-1.
Theo ông Romero, Việt Nam cần tập trung vào hai định hướng chiến lược. Trước hết là nâng cao nhận thức về nguy cơ dịch bệnh và tăng cường năng lực giám sát, chẩn đoán trong nước. Điều này đòi hỏi phải thường xuyên cập nhật đánh giá rủi ro, đồng thời tập trung kiểm soát các tuyến vận chuyển động vật, hoạt động thương mại không chính thức và việc di chuyển động vật qua biên giới - những con đường có nguy cơ cao đưa virus xâm nhập.
Song song với đó, hệ thống giám sát thực địa cần được củng cố nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường, trong khi năng lực xét nghiệm và chẩn đoán phải được tăng cường để nhanh chóng xác nhận các trường hợp nghi ngờ.
Định hướng quan trọng thứ hai là xây dựng cơ chế phản ứng nhanh khi dịch bệnh xâm nhập. Theo ông Romero, các quy trình ứng phó khẩn cấp cần được chuẩn bị sẵn, bao gồm kế hoạch tiêm phòng, truyền thông tới người chăn nuôi và cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý, hệ thống thú y và khu vực tư nhân.
Đặc biệt, sự phối hợp đồng bộ cùng khả năng phản ứng nhanh là yếu tố quyết định giúp kiểm soát dịch bệnh trong thời gian ngắn nhất, hạn chế tối đa thiệt hại đối với ngành chăn nuôi.
Thách thức lớn nhất hiện nay là tạo ra loại vaccine có hiệu lực bảo hộ cao, giúp hình thành miễn dịch nhanh trong các tình huống nguy cơ hoặc khi dịch bệnh bùng phát. Ảnh: NH.
Bên cạnh công tác giám sát và ứng phó, vaccine được xem là công cụ quan trọng trong chiến lược phòng, chống SAT-1. Tuy nhiên, theo ông Romero, đây cũng là một trong những serotype khó phát triển vaccine nhất. Bởi, khó khăn không chỉ nằm ở đặc tính của virus mà còn ở chỗ SAT-1 trước đây chỉ lưu hành tại Nam Phi, khiến số lượng nhà sản xuất trên thế giới đủ năng lực nghiên cứu và sản xuất vaccine đối với chủng này còn rất hạn chế.
Để tạo ra vaccine SAT-1 có hiệu lực bảo hộ cao, nhà sản xuất phải có chuyên môn sâu về virus lở mồm long móng, năng lực lựa chọn và thích nghi chủng virus phù hợp, cùng hệ thống nhà máy đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn sinh học nghiêm ngặt và quy trình kiểm soát chất lượng chặt chẽ nhằm bảo đảm hiệu lực, độ an toàn và tính đồng nhất của từng lô vaccine.
Đối với người chăn nuôi, ông Romero khuyến nghị ưu tiên sử dụng các loại vaccine có hiệu lực bảo hộ cao, được sản xuất bởi những đơn vị có kinh nghiệm trong kiểm soát bệnh lở mồm long móng, đồng thời tuân thủ đầy đủ quy trình tiêm phòng và bảo quản nhằm bảo đảm hiệu quả miễn dịch.
Tuy nhiên, theo ông, vaccine chỉ là một phần trong chiến lược kiểm soát bệnh lở mồm long móng. Một chương trình phòng, chống hiệu quả cần được triển khai đồng bộ với các biện pháp an toàn sinh học, giám sát dịch tễ, chẩn đoán sớm, đào tạo nhân lực thú y và duy trì cơ chế phối hợp thông suốt giữa các cơ quan quản lý, hệ thống thú y và doanh nghiệp.
Biogénesis Bagó là công ty công nghệ sinh học chuyên về sức khỏe động vật tại Argentina. Công ty Biogénesis Bagó hiện thuộc top hàng đầu thế giới về sản xuất và thương mại hóa vaccine lở mồm long móng, với các giải pháp hiệu quả, phù hợp với các vùng chăn nuôi chính trên thế giới, góp phần sản xuất thực phẩm an toàn. Sản phẩm của Biogénesis Bagó hiện có mặt hơn 40 quốc gia ở châu Mỹ, châu Á, châu Âu, Trung Đông và Bắc Phi.
Nguồn: Nông nghiệp và Môi trường
